De natuur als klaslokaal: directeur Rutger wil dat kinderen opgroeien met groen

“Je kunt pas goed voor de wereld zorgen als je je ermee verbonden voelt,” zegt basisschooldirecteur Rutger Visser. “Natuureducatie en duurzaamheid zijn hier geen losse projecten, maar verweven met de lessen en de cultuur van de school. Het is belangrijk dat kinderen merken dat ze een rol hebben in hun omgeving en kunnen bijdragen aan deze wereld, groot of klein. Dat begint bij bewustwording van de natuur om hen heen.”

Het is meteen duidelijk: de natuur en duurzaamheid zijn voor Rutger geen abstracte termen, maar een overtuiging die hij met hart en ziel heeft meegenomen in zijn rol als directeur van de Bornwaterschool. In stappen ontwikkelt de school zich tot een plek waar leren, spelen en natuur samenkomen, zowel binnen in het klaslokaal als buiten op het schoolplein.

Een directeur met een missie

Het is een zonnige herfstdag. Buiten spelen kinderen tussen het groen, op een plein dat inmiddels meer wegheeft van een natuurlijke ontdekplek dan van een traditioneel schoolplein. In het huiselijke directeurskantoor van de Bornwaterschool staat de thee klaar. 

Rutger straalt enthousiasme uit. Jong, energiek en met een brede glimlach is hij het type directeur dat zelf ook nog meespeelt op het plein. “Ik heb Media en Cultuur gestudeerd, daarna Psychologie,” vertelt hij. “Maar ik wilde iets betekenisvollers doen, iets wat echt verschil maakt. Ik maakte me zorgen over hoe we omgaan met de natuur en de aarde. Ik besloot de pabo te doen. Want de toekomst ligt bij kinderen. Wat zij nu leren en ervaren, bepaalt hoe ze straks met de wereld omgaan.”

Voor Rutger is onderwijs meer dan het overdragen van kennis. Het is onlosmakelijk verbonden met de natuur en de wereld om ons heen. “Als je kinderen vanaf het begin laat ervaren wat de natuur te bieden heeft, groeit er iets in ze dat je niet uit boeken alleen kunt halen. Je ziet dat terug in hoe ze spelen, hoe ze met elkaar omgaan, en hoe ze nieuwsgierig zijn naar alles wat leeft.” 

“Ik groeide hier op en ik speelde uren buiten als kind. Hier op school, in de duinen, in het bos,” vertelt hij. “Dat gevoel van vrijheid en verwondering wil ik de kinderen hier ook laten ervaren. De mooiste herinneringen maak je buiten. Dat blijft je bij, dat vormt je. Juist in deze tijd, waarin digitalisering zo groot is, is het belangrijk dat kinderen echt ervaren hoe het is om buiten te zijn, samen te spelen, te ontdekken en te leren.”

Een schoolgebouw met ruimte en karakter

De Bornwaterschool is een karakteristiek gebouw. Het werd in de jaren dertig ontworpen en maakte ooit deel uit van een park. Daardoor ademt de school nog altijd ruimte en groen.

“Het gebouw is bijna negentig jaar oud. We hebben onlangs het jubileum gevierd,” vertelt Rutger. “Het heeft zo’n mooie, klassieke uitstraling, met hoge ramen en veel buitenruimte. Je voelt de geschiedenis als je hier binnenkomt. Tegelijkertijd biedt het juist door die ligging in het groen zoveel kansen om onze visie verder vorm te geven.”

Toen Rutger in 2017 terugkeerde naar zijn oude basisschool, zag hij vooral een betegeld plein. “De school had alles in zich om kinderen buiten te laten leren, maar de omgeving vroeg om vernieuwing,” zegt hij. “Met de vergroening van het plein hebben we die kans gegrepen. Nu sluit de buitenruimte beter aan bij wat we willen: leren in, met en van de natuur.”

Het schoolplein veranderde in een groene ontdekplek

Twee jaar geleden kregen ze een subsidie van de gemeente Bloemendaal en kon het schoolplein echt aangepakt worden. Samen met het team, de kinderen en ouders werden er ontwerpen gemaakt. Iedereen mocht meedenken. Uiteindelijk zijn er honderden tegels verwijderd en nieuwe bomen, planten en struiken aangeplant. “We hebben bewust gekozen voor meer bomen zodat kinderen ook schaduw hebben. De kinderen hebben echt goed meegedacht: waar speel je, hoe speel je, waar kan je rustig zitten en waar kan iets groeien? Het plein is ook echt hun plein geworden.” 

Het resultaat is een groene, gevarieerde buitenruimte met hoekjes en paadjes, een moestuin, fruitbomen en een wadi (regenwater opvang). Maar ook nog steeds een groot, betegeld plein. “Het is belangrijk dat kinderen plekken hebben waar ze kunnen rennen, voetballen of fietsen,” legt Rutger uit. “Maar ook rustige hoekjes zijn essentieel, zodat ze even kunnen zitten, lezen of gewoon kijken naar wat er om hen heen gebeurt. Dat biedt variatie en geeft de kinderen een natuurlijke balans tussen actie en ontspanning.” Het is voor Rutger extra mooi om te zien dat alle hoekjes ook echt gebruikt worden. “Ik zie nu kinderen spelen op plekken waar ze dat eerst niet deden. Ze hebben zoveel fantasie. Elk tussendoor paadje of bosje geeft een impuls aan hun spel.”

De vergroening is niet alleen mooi, maar ook leerzaam. “Kinderen zien nu direct hoe insecten reageren op inheemse planten en ze onderzoeken bodemdiertjes. De fruitbomen en de moestuin leren de kinderen over groei, oogsten en seizoenen. Ze kunnen er vanaf het voorjaar tot de herfst mee bezig zijn. Het leert ze ook geduld en waardering, want zo’n zaadje heeft nu eenmaal tijd nodig om uit te groeien tot een bloem of voedsel. Het maakt de natuur heel tastbaar en echt een onderdeel van hun belevingswereld.”

Vleermuiskasten en inheemse planten voor meer biodiversiteit

Ook de gevel van de school draagt bij aan biodiversiteit. “We hebben vleermuiskasten ingemetseld, speciaal voor de soorten die in Bloemendaal voorkomen,” legt Rutger uit. “Daarnaast hebben we inheemse planten gekozen die insecten aantrekken en vlinders stimuleren. De kinderen zijn er dol op. Ze zien wat er allemaal leeft in hun eigen omgeving. En in de zomer stond alles voor het eerst in bloei, dat was echt prachtig om te zien.”

De Vrienden van het Bloemendaalse Bos en de Vleermuiswerkgroep Bloemendaal hielpen bij het vleermuizenproject. “Het is nog spannend, want de kasten zijn (nog) niet bezet,” glimlacht Rutger. “Maar als dat straks wel het geval is, willen we graag een webcam plaatsen. Dan kunnen de kinderen het gedrag van dichtbij volgen en observeren.”

De vergroening van het schoolplein, de bomen, de vleermuiskasten. Het draagt allemaal bij aan een verbetering van de biodiversiteit. Rutger is ook blij dat het plein nu weer beter aansluit op de omgeving om het gebouw heen. “Het voelt heel natuurlijk allemaal. We zien dat vogels maar bijvoorbeeld ook eekhoorns zich hier thuis voelen. Al laten die zich niet zo vaak zien als de kinderen er zijn,” moet hij toegeven.

Buiten leren is goed voor hoofd en hart

Buitenlessen worden al langer gegeven op de Bornwaterschool. “Ik geloof dat buitenonderwijs essentieel is,” zegt Rutger. “Kinderen zitten niet constant achter een scherm, maar hebben face-to-face contact en leren in de frisse lucht. Dat doet iets met hun energie, concentratie en creativiteit.”

Maar Rutger wil graag een stap verder gaan. Hij is dan ook heel trots over het buitenlokaal dat nu nog in aanbouw is. “Over enkele maanden wordt het buitenlokaal geopend. We willen dat buiten leren iets natuurlijks wordt,” zegt hij. “Dat kinderen rekenen, schrijven of onderzoeken in de buitenlucht. Elke les kan naar buiten: rekenen met dennenappels, taal met stoepkrijt of kunst met natuurlijke materialen. Kinderen merken dat leren in de buitenlucht anders is. Hun hoofd wordt rustiger, hun fantasie groeit en ze gaan anders met elkaar om. Het is goed voor hoofd en hart.”

Duurzaamheid is onderdeel van het lesprogramma

Duurzaamheid gaat verder dan het schoolplein of de buitenlessen. Het is verweven met het lesprogramma. “Naast de prestatievakken zoals taal en rekenen richten we ons op vijf pijlers: democratie, diversiteit, technologische vaardigheden, vitaliteit én natuurlijk ecologie,” vertelt Rutger. “Hoe ga je om met de aarde en je omgeving? Dat gaat over meer dan alleen een groene omgeving en natuureducatie. Het gaat ook over bewust omgaan met energie en water, en met materialen.”

Kinderen werken met gerecycled materiaal, zoals lege eierdozen, kurken of yoghurtbekertjes, om nieuwe kunst te maken. Ze leren over klimaatverandering, inheemse volkeren en hun verbinding met de omgeving, gezonde voeding en biodiversiteit. In de moestuin verbouwen ze groente en fruit, en er zijn samenwerkingen met het Wereld Natuur Fonds, IVN en Tommy Tomaten voor gastlessen en buurtacties. “We hebben vaker gastlessen, of projecten buiten de deur, zoals bomen planten in het Bloemendaalse Bos. Soms ben ik wel eens bang dat ik te enthousiast overal ja op zeg. Het vraagt ook een hoop van het team. Maar gelukkig zien we allemaal hoe waardevol dit soort dagen zijn, en hoeveel de kinderen ervan leren en genieten.”

“In de Nationale Klimaatweek (redactie: van 10-16 november, kijk hier voor alle evenementen tijdens de Klimaatweek) komt De Energieke Burger gastlessen geven over energie besparen,” vertelt Rutger. “Dan gaat het ook over bewustwording. We hebben ledverlichting, waterbesparende kranen, gescheiden afvalinzameling en warme truiendagen. Het zijn kleine dingen, maar ze dragen bij aan een groter geheel. Kinderen zien en leren dan echt: hé, dit kan ik zelf doen, dit is relevant, en ik kan bijdragen aan een betere wereld.”

Een visie die zich blijft ontwikkelen

Voor Rutger is duurzaamheid geen project, maar een manier van denken. “Kinderen hebben van nature al een sterke band met de natuur. Wij willen die band versterken, zodat ze opgroeien met respect en liefde voor de aarde. Als we dit van jongs af aan meegeven, verandert er iets in hun manier van kijken en handelen.”

De toekomstplannen zijn ambitieus. Binnenkort komt er een verkeersplein bij. En in de toekomst hoopt hij op nog meer groene hoekjes, en een zandbak. Maar ook wil hij graag een speelplek met hoogteverschillen, misschien zelfs tunnels. “Ik blijf dromen,” lacht hij. “Als ik echt helemaal kon kiezen dan zou ik zelfs een open verbinding willen, van de uitbouw naar het schoolplein… met glijbanen! Zo wordt binnen en buiten nog meer één geheel. Voor de kinderen zou dat een feest zijn.”

Met een glimlach besluit hij: “Het gaat er niet alleen om dat kinderen kennis opdoen, maar dat ze zich ontwikkelen tot mensen die weten wat waardevol is. Mensen die nieuwsgierig blijven en leren voor het leven. Als ik daaraan kan bijdragen, en kinderen zie genieten van de natuur, dan is mijn missie geslaagd.”